سرویس تاریخ- سالروز کشف نفت عنصر اقتصاد ایران

صد سالگی نفت

---

بوذرجمهر پرخیده: هرودوت در آثار خود درباره نفت ایران می‌نویسد:«در 22کیلومتری شوش محلی است که در آنجا با چرخ و خیک از آن نفت و قیر و نمک بیرون آورده در مخزن می‌ریزند و پس از چندی قیر و نمک ته‌نشین می‌شود و نفت به شکل مایع برجا می‌ماند و پس از آن برای سوخت و روشنایی در شب از آن استفاده می‌کردند».

وی هم چنین می‌نویسد که از این مایع سوزان در جنگ‌ها هم استفاده می‌شده است.

امروز آغاز صد و یکمین سال اکتشاف نفت در ایران است. درست صد سال پیش، در پگاه پنجم خرداد ماه ۱۲۷۸ خورشیدی، نخستین چاه نفت ایران (به ژرفای 360متری)، در مسجد سلیمان، یکی از گرمترین جای‌های سرزمین ایران، به بلندای چند ده متري فوران کرد. از آن زمان تاکنون سرنوشت ایران با نفت گره خورده و عرصه سیاست و اقتصاد ایران با نفت درآمیخته است.

در سال 1901 میلادی ویلیام نوکس دارسی تبعه دولت بریتانیا توانست امتیاز اکتشاف، استخراج، حمل و نقل و فروش نفت ایران را در سراسر کشور، به جز شمال کشور که زیر نفوذ روسیه تزاری بود، دریافت کند. این امتیازنامه، پس از مهر و امضای اتابک امین السلطان، صدراعظم وقت، به امضای مظفرالدین شاه قاجار نیز رسید.

در سال 1903میلادی نخستین مرحله اکتشاف به نتیجه رسید و نخستین شرکت بهره برداری با سرمایه 600000لیره بنیاد نهاده شد.

در آوریل 1909میلادی شرکت نفت انگلیس و ایران جانشین سندیکای امتیازات شد و در لندن به ثبت رسید. دارسی نیز به هموند هیات مدیره شرکت برگزیده شد و تا سال 1917میلادی که زنده بود، این سمت را به دوش داشت.

در سال 1912 نخستین محصول نفت ایران به میزان 43000تن صادر شد.در سال 1913میلادی این مقدار به 81000تن رسید و.... تا کنون ادامه دارد.

در سال‌هاي نخست کشف نفت در ايران، هموندان دولت ايران متوجه نشده بودند که چه گنج گرانبهايي در جنوب کشورشان پيدا شده. نخستين بار در سال‌هاي جنگ جهاني اول (1918-1914میلادی) بود که ايرانيان کم‌کم دریافتند نفت چه نقش بسزايي در صنعت کشورهاي پيشرفته دارد. آنقدرها طول نکشيد تا ايرانيان حتا دريافتند نفت ايران چه نقش استراتژيکي در پيروزي انگلستان و متحدينش در جنگ با آلمان داشته است.

در يکصد سال، يعني از خرداد 1287 خورشيدي تا خرداد 1387، جمعاً 65 ميليارد بشکه نفت خام از مخازن نفتي بيکران ايران استخراج و روانه بازار مصرف داخلي و بين المللي شده است. اگر ارزش امروز نفت خام صادراتي ايران را ملاک قرار دهيم، در يکصد سال گذشته بيش از 7300 ميليارد دلار نفت در ايران توليد شده که معادل 24 سال توليد ناخالص داخلي کشور (بر اساس برآورد 300 ميليارد دلار براي سال 1387) مي‌شود. بنابراين ارزش امروزي نفت توليدشده در ايران، مي تواند نزدیک به 25 درصد ارزش توليد ناخالص داخلي کشور باشد.

البته همه اين 7300 ميليارد دلار درآمد نفتي، نصيب ملت ايران نشده است و بخشي از اين درآمد، تا زمان ملي شدن نفت در اسفند 1329 خورشیدی به جيب شرکت نفت انگليس مي‌رفت. بخش ديگر نيز هرگز تحقق نيافته، زيرا پديده نفت گران قيمت، اساساً پديده‌يي متاخر و به جز دوره‌هايي استثنايي متعلق به 10 سال اخير است. گرچه همين 10 سال اخير نيز از دیدگاه طولاني شدن دوران نفت گران قيمت، در همه يکصد سال اخير بي‌سابقه است. جالب اينکه از نظر حجم توليد نيز ، 10 سال اخير در تاريخ ايران نمونه و همتا ندارد. يعني هيچ 10 سال پيوسته ديگري در تاريخ ايران در يکصد سال اخير نداريم که توانسته باشيم حجم عظيمي از نفت خام را توليد و روانه بازار مصرف داخلي و خارجي کرده باشیم.

رضاشاه ابتدا به دنبال ملي کردن نفت برآمد و قرارداد دارسي را يکجانبه لغو کرد، اما نتوانست در برابر قدرت انگلستان بايستد و به قرارداد 1933 میلادی تن داد. اما این قرارداد از برخي جهات بهتر از قرارداد دارسي بود زیرا:

1) هر چند مدت قرارداد از 60 سال در قرارداد قبلي به 90 سال در قرارداد بعدي افزايش يافت، اما از جهاتي هم قرارداد 1933 میلادی بر امتياز دارسي ارجح بود. از جمله يکي از مهم ترين مسائلي که از نظر دولت ايران در قرارداد جديد آمده بود موضوع آموزش و به کارگيري پرسنل ايراني در رده هاي مهندسي و مديريتي صنعت نفت بود. يکي از مشکلاتي که ايرانيان متوجه شده بودند گرفتار آن هستند اين بود که آنان علم و اطلاعي از وضعيت و عملکرد شرکت نداشتند.

برای نمونه اگر شرکت مي گفت در فلان سال ضرر کرده، مي پذيرفتيم، چون هيچ طور نمي توانستيم بفهميم که آيا شرکت درست مي گويد يا خير، چرا که ايرانيان در صنعت نفت اغلب کارگران ساده، باغبان، آشپز، نگهبان و حداکثر راننده بودند. بنابراين در قرارداد 1933 میلادی، بندي گنجانده شد که براساس آن شرکت پیمان  بست که ايرانيان را آموزش داده و هرسال يک درصد مشخصي از ايرانيان وارد امور فني، مهندسي و مديريتي شرکت شوند. ايجاد دانشکده نفت آبادان که امروزه يکي از مهمترين واحدهاي تربيت کادر فني و متخصص در صنعت نفت و گاز و پتروشيمي در کشور است، محصول اين بند بود که در قرارداد 1933 میلادی آورده شد.

2) به توصيه مشاوران انگليسي، دولت ايران بهتر بود مبناي محاسبه درآمدش را از سود خالص که گنگ و نامشخص بود، به حجم فروش تغيير دهد. ايران يک درصد مشخصي بر مبناي کل حجم نفتي که شرکت استخراج و از کشور خارج کرده بود مي گرفت. صرف نظر از آنکه شرکت چه ميزان سود يا زيان کرده باشد.

3) مزيت مهم ديگر قرارداد 1933 میلادی بر دارسي آن بود که حق انحصار انگليسي ها در خصوص کشف و استخراج نفت در ايران از بين مي رفت و قلمرو شرکت نفت مشخص مي شد و دولت ايران حق داشت با شرکت ها و کشورهاي ديگر در خارج از قلمرو شرکت نفت همکاري داشته باشد. اختلاف و برخورد ميان شرکت نفت و به تبع آن دولت انگليس با رضاشاه نيز بر سر نفت ساختگي نبود.

کتاب «پنجاه سال نفت» نوشته مصطفی فاتح که از نخستین کتاب های مربوط به نفت در ایران است، بر روی جلد خود جمله ای تامل برانگیز دارد: «نفت برای همه طلاست و برای ما بلاست».

چند سال پیش کتابی منتشر شد با نام «خواب آشفته نفت» نوشته محمد علی موحد. نویسنده برای توجیه نام کتاب خود داستان شگفتی می آورد که از زبان مردم برخاسته است: «پیشینیان ما گفته بودند که نفت نشان از آشفتگی ها و درگیری ها دارد. هر که نفت در خواب بیند به مصیبتی گرفتار آید. ... ما می گفتیم که این حرف ها خرافات است. می گفتیم که این مدعیان تعبیر خواب در دنیای قدیم گرفتار اوهام خویش بوده اند. نفت و فساد و بدبختی؟ نفت و جنگ و زد و خورد؟ ... از آنگاه که در اوایل قرن بوی نفت از این منطقه برخاست دیدیم که پیران ما راست می گفته اند و آنگاه که در اواخر قرن درهای دوزخ بر فراز خلیج فارس باز شد و غریو سهمگین آتشبارها و نهیب سقوط موشک ها سایه وحشت و مرگ بر آب های نیلگون افکند، نه تنها مسافران هواپیمای ایرباس که همه ماهیان دریا و اشتران صحرا و نخلستان های بصره و نیزارهای بطایح نیز دریافتند که نفت چگونه ممکن است به جنگ و زد و خورد و آفت و بلا تعبیر شود.» همین نویسنده در مقدمه جلد سوم "خواب آشفته نفت" از گزارشی یاد می کند که در سال ۱۹۵۰ میلادی در آمریکا تهیه شده و در مذاکرات دولتمردان آمریکایی با کمپانی های نفتی مورد استفاده قرار گرفته است. در این گزارش گفته می شود که نفت را نمی توان خیر و برکت ناب به حساب آورد. زیرا نفت باعث شده است که خاورمیانه به ناوردگاه قدرت های بزرگ تبدیل شود و استقلال کشورهای منطقه در معرض مخاطره قرار گیرد.

نفت شوند(:سبب) کودتای امرداد1332 خورشیدی شد که در آن دولت ملی مصدق سرنگون شد. و...... داستان نفت سر دراز دارد.