سرویس اندیشه- نگاهی به فلسفه سدره وکشتی

سدره و كشتي، نمادهاي خرد و وجدان

---

مهراب وحيدي^۱: بنابر آيين زرتشتي هر نوجوان با رسيدن به 15 سالگي سدره‌پوش مي‌شود و دين خويش را برمي‌گزيند و باوربر اين است كه سدره‌وكشتي، نگاهبان آدمي در برابر سختي‌هاي بيروني است كه به‌عنوان نماد و نشان بيروني زرتشتيان شناخته‌مي‌شود.
ولي از براي هر آييني، فلسفه و منطقي وجود دارد كه براي اين دو نماد گزارشي كوتاه و برداشت نگارنده آورده ‌مي‌شود.

  سدره(sedreh):

با نام اوستايي «وُهومَنو وَسترَه» به‌چم جامه‌ي نيك‌انديشي، جامه‌اي است از پارچه‌ي كتان يا پنبه، به‌رنگ سفيد، 9تكه، بدون آستين، بدون يقه، داراي دو كيسه‌ي كرفه در جلو و پشت و درزي به‌نامِ درز چاقو در سمت راست. به‌ياد داشته باشيم كه پيش از اسلام سدره بر روي ديگر جامه‌ها پوشيده‌مي‌شد.

جنس كتان يا پنبه، نشانه‌ي ارج‌نهادن به كشاورزي است. رنگ سفيد نماد وُهومن (نيك انديشي) است كه درست با چمِ سدره هماهنگ است. شماره‌ي تكه‌هاي لباس 9  است كه نشان دهنده‌ي 9 پايه‌ي دين زرتشتي است و جالب است بدانيم كه 9 نخستين عدد فرد غيراول در سلسله‌ي اعداد طبيعي است كه دربخش‌هايي از اوستا با مفهومي ويژه به‌كار رفته‌است،‌ بدين صورت كه همه‌ي هات 9 گاتها ( يسنا 44) كه درست در ميانه 17 هات گاتها است؛ پرسش‌هاي اشوزرتشت از اهورامزدا است. در هرمزديشت ، ‌نام نهم خداوند «چيس تياو» به‌چم دانشمند است. در «سدويك‌نام‌خدا» در خرده اوستا نام نهم «جمغ»‌ به‌چم دانشمند است و اين مي‌رساند كه نيروي انديشه‌نيك يكي از باارزش‌ترين نگهبانان انسان است. اما درز چاقو در سمت راست مي‌تواند نماد خردورزي باشد كه در همه‌ي مبارزات به‌عنوان جنگ‌افزار اصلي مد نظر است.

  كُشتي(koshti): (كَشتي –kashti- به گويش پارسيان هند)

با نام اوستايي «ايويا انگهن» كمربندي است توخالي از پشم سفيد گوسفند با 72 رشته نخ كه در شش دسته‌ي دوازده‌تايي بافته شده و بر روي سدره بسته مي‌شود.

«ايويا انگهن» نام گياهي است شبيه انار و اينكه چرا اين كمربند بدان نام خوانده مي‌شود شايد منظور راست و پربار بودن كشتي، مانند شاخه‌ي انار باشد. در روزگار ساسانيان بدان كُشتي نام نهاده‌اند و شايد بااين آرمان كه به‌وسيله آن همه‌ي نيروهايي كه از انديشه‌ي‌بد (اهريمن)‌ و دروغ سرچشمه مي‌گيرند را مي‌توان ازبين‌برد و چنانچه گويش كَشتي درست باشد مي‌تواند به‌عنوان كشتي نجات باشد.

توخالي بودن كشتي، نماد جهان مينوي است كه مانند درون كشتي ناديدني است. پشم گوسفند نشان‌دهنده‌ي ارج نهادن به دامپروري است و رنگ سفيد نيز ، نماد نيك‌انديشي است.

از 72 رشته‌ي نخ به‌عنوان 72 بند يسنا برمي‌آيد. جالب است كه 72 از ضرب عدد 9 در 8 بدست مي‌آيد و عدد 9 مفهومي پرسش‌مدار دارد. شش بخش دوازده‌تايي كشتي، شش چهره‌ي گهنبار و 12 ماه سال را مي‌رساند. با بستن كشتي و پيروي از فلسفه‌ي آن و افزودن آنها به 9 اصل بنيادين دين زرتشتي، انسان پيرو اشوزرتشت شناخته مي‌شود و شش بخش آن نماد شش امشاسپند است كه مراحل عرفان راستين را بيان مي‌دارد. همچنين از 72 به‌عنوان 72 محور اصلي ورود انرژي در يوگا و انرژي درماني و نيز برخي ورزش‌هاي رزمي مشرق زمين نيز سخن به‌ميان مي‌آيد.

دررابطه با باز و بسته‌كردن كشتي؛ هنگام خواندن نماز «سُروش واج» پس از رسيدن به جمله‌ي «نمسچا يا آرمئيتي ايژاچا»‌ با سرايش نماز«يَتااَهو»ي نخست گره‌پشت و با سرايش نماز«يتااهو»ي دوم گره‌هاي جلو بازمي‌شود. ميانه‌ي كشتي در بند انگشت مياني دست چپ قرار گرفته و انگشت ميانه‌ي دست راست پس از عبور از ميان دو بند در محل دو گره داخلي انتهاي كشتي واقع مي‌شود و با دست‌هاي افراشته ، ‌«سروش واج» ادامه يافته و در اوستاي كشتي با سرايش دو «يتااهو» و يك «اَشم‌وهو» به‌ميان كمر بسته مي‌شود.

هنگامي كه كُشتي بازاست،‌ ميان كشتي به‌وسيله‌ي انگشت ميانه‌ي‌چپ و دو انتهاي آزاد آن به‌وسيله‌ي انگشت ميانه دست راست گرفته‌مي‌شود. چنان‌چه انگشت راست از كشتي خارج شود ،‌ دو بند كشتي آويزان و لرزان بوده و با نسيمي به حركت در مي‌آيد و نيز چنانچه انگشت چپ از ميان كشتي خارج شود امكان بسيار دارد كه كشتي از دست راست نيز خارج شده و به زمين بيافتد.

ديدگاه نگارنده براين است كه دست راست (سمت راست) نماد خرد و دست چپ ( سمت چپ) نماد احساس است. همانگونه كه در تاريخ وزير دست راست فردي خردمند و وزير دست چپ فردي احساسي بوده است و اين پادشاه بوده است كه در ميان آن‌دو تعادل ايجاد مي‌كرده است. مي‌توان گفت كه يك فرد زرتشتي با باز كردن كشتي و نگه‌داشتن آن با دو دست به‌ياد مي‌آورد كه احساس را هميشه در ميانه و تعادل نگه دارد و انديشه را از آنجا كه راه بازي برايش وجود دارد به‌حركت در آورد و مرزي براي آن نشناسد. ولي هنگامي كه خرد ناراست ‌مي‌شود با احساس آن را در اندازه‌ي تراز نگه دارد و از لغزش آن جلوگيري كند و دو دست برافراشته بر اين امر تاييد مي‌كند كه احساس و خرد بايد در تعادل و تراز با يكديگر باشند.

هنگام بستن كشتي،‌ ميان كشتي، پس از بوسيدن، بر چشم و ميان دو ابرو گذاشته‌مي‌شود و سپس بر ميان كمر و بر روي سدره بسته مي‌شود و اين‌ها يادآور ميانه‌روي در امور و نيز تعادل خرد و احساس است.

كشتي از جلو به پشت مي‌رود و نشان مي‌دهد كه انسان همان‌گونه كه به سوي جلو پيش مي‌رود بايد گذشته خويش را نيز درياد داشته‌باشد. كشتي پس از تبادل دو بند به سمت جلو مي‌آيد و دو گره مي‌خورد و نشان دهنده پيوستگي با آينده است. در گره‌ي نخست بند راست بر روي بند چپ قرار گرفته و با سرود «يتااهو» و هنگام گفتن واژه‌ي «شيَه اُتنام» به‌چم «كردارها» بند چپ كه به راست آمده به‌وسيله‌ي دست راست از بالا وارد حلقه ايجاد شده مي‌شود و درگره دوم نخست بند چپ روي بند راست و سپس بند راست به‌وسيله‌ي دست چپ، هنگام گفتن «شيه اتنام» وارد حلقه مي‌شود. سپس دو بند به پشت رفته و مانند جلو راست روي چپ و سپس چپ روي راست با سرايش «اشم وهو» گره زده‌مي‌شود.

 

  گره‌هاي كشتي به تعداد چهار نشان‌دهنده چهار آخشيج(آب، هوا، خاك، آتش) است و بايستگي نگهداري و ارج‌نهادن به آنها را گوشزد مي‌كند. سه دور كه كشتي زده‌مي‌شود نشان دهنده سه پايه‌ي بنيادين دين زرتشتي يعني انديشه، ‌گفتار و كردارنيك است. قرارگيري بندهاي راست و چپ به ترتيب بر روي هم نشان‌دهنده تعادل ميان خرد و احساس است. ورود بند از بالا به درون حلقه نشاندهنده آن است كه فرد با دانش به‌دست آمده از بالا فرو شده و وارد حلقه مردمان گشته و آن‌ها را آموزش دهد و گره زدن جلو بر روي واژه‌ي «شيه اتنام» به معني آن است كه همواره كردارمان بر تعادل خرد و احساس باشد و گره هاي پشت با «اشم وهو» به‌ياد مي‌آورد كه خوشبختي از آن كسي است خواهان اشويي باشد.

بنابراين، سدره و كشتي را بايد يادآور انديشيدن، خرد ورزي و همترازي آن با احساس و وجدان دانست. و يك زرتشتي با انديشيدن است كه نگاهباني نيرومند و كارا به‌نام سدره و با تعادل ميان احساس و خرد به‌نام كشتي،‌ نشان بيروني خويش خويش را برمي‌گزيند و گامي را بدون آنها شايسته نمي‌داند.

  ياري نامه :

1-گاتها،‌ سروده هاي آسماني زرتشت / بقلم موبد فيروز آذرگشسب. تهران ، فيروز آذرگشسب ، 1384

2-گاتهاي زرتشت ،‌ متن تطبيقي بر اساس هشت برگردان فارسي / به كوشش فرانك دوانلو . شيراز، نويد شيراز ،‌1382

3-خرده اوستا/ برگردان از دين دبيره رشيد شهمردان ; به تصحيح و تطبيق مهربان فيروزگري ; گزارش فارسي رستم وحيدي . تهران، فروهر،‌1382

4-مراسم و آداب زرتشتيان/ موبد اردشير آذرگشسب ، تهران. فروهر، 1372

5-بدانيم و سربلند باشيم،‌ فشرده اي از آموزشهاي دين زرتشت/ دكتر منوچهر منوچهر پور . تهران ، فروهر

*^۱: هموند انجمن موبدان تهران

 

گزیده روز تارنما:

سرویس رویداد- استاد عبدالعظیم رضایی نویسنده و پژوهشگر ایرانی درگذشت

سرویس زرتشتیان- زرتشتیان کرمان تیرگان را جشن گرفتند

 

در همين راستا:

سرویس اندیشه- تیرگان؛ یادآور جانفشانی آرش كمانگیر و نبرد با دیو خشكسالی

سرویس اندیشه- نگاهی به فلسفه پرسه همگانی تیرماه